دکتر الهی قمشه ای میگوید : یکی از جذاب ترین تعبیرات " نفس و عشق

 "، قصه دیو و سلیمان است که از دیرباز در ادب پارسی به اشاره و تلمیح

 از آن یاد شده است . قصه چنین است که سلیمان فرزند داود، انگشتری

 داشت که اسم اعظم الهی بر نگین آن نقش شده بود و سلیمان به دولت

 آن نام، دیو و پری را تسخیر کرده و به خدمت خود در آورده بود، چنانچه

 برای او قصر و ایوان و جام ها و پیکره ها می ساختند (قرآن/ سبا/ ١٣).

 این دیوان، همان لشکریان نفسند که اگر آزاد باشند، آدمی را به خدمت

 خود گیرند و هلاک کنند و اگر دربند و فرمان سلیمان روح آیند، خادم

 دولتسرای عشق شوند . روزی سلیمان انگشتری خود را به کنیزکی سپرد

 و به گرمابه رفت. دیوی از این واقعه باخبر شد. در حال خود را به صورت

 سلیمان در آورد و انگشتری را از کنیزک طلب کرد. کنیز انگشتری به وی داد

 و او خود را به تخت سلیمان رساند و بر جای او نشست و دعوی سلیمانی

 کرد و خلق از او پذیرفتند (از آنکه از سلیمانی جز صورتی و خاتمی نمی

 دیدند.) و چون سلیمان از گرمابه بیرون آمد و از ماجرا خبر یافت، گفت

 سلیمان حقیقی منم و آنکه بر جای من نشسته، دیوی بیش نیست. اما

 خلق او را انکار کردند. و سلیمان که به ملک اعتنایی نداشت و در عین

 سلطنت خود را " مسکین و فقیر " می دانست، به صحرا و کنار دریا رفت و

 ماهیگیری پیشه کرد . 

 دلی که غیب نمایست و جام جم دارد

 ز خاتمی که دمی گم شود چه غم دارد؟

حافظ 

 اما دیو چون به تلبیس و حیل بر تخت نشست و مردم انگشتری با وی دیدند

 و ملک بر او مقرر شد، روزی از بیم آنکه مبادا انگشتری بار دیگر به دست

 سلیمان افتد، آن را در دریا افکند تا به کلی از میان برود و خود به اعتبار

 پیشین بر مردم حکومت کند. چون مدتی بدینسان بگذشت، مردم آن لطف

 و صفای سلیمانی را در رفتار دیو ندیدند و در دل گفتند: 

 که زنهار از این مکر و دستان و ریو

 به جای سلیمان نشستن چو دیو 

 و بتدریج ماهیت ظلمانی دیو بر خلق آشکار شد و جمله دل از او بگردانیدند

 و در کمین فرصت بودند تا او را از تخت به زیر آورند و سلیمان حقیقی را به

 جای او نشانند که به گفته ی حافظ :

 اسم اعظم بکند کار خود ای دل خوش باش 

که به تلبیس و حیل ، دیو سلیمان نشود

 و

 بجز شکر دهنی مایه هاست خوبی را 

به خاتمی نتوان زد دم از سلیمانی

 و به زبان مولانا : 

 خلق گفتند این سلیمان بی صفاست

 از سلیمان تا سلیمان فرق هاست

 و در این احوال، سلیمان همچنان بر لب بحر ماهی می گرفت. 

روزی ماهی ای را بشکافت و از قضا، خاتم گمشده را در شکم

ماهی یافت و بر دست کرد . سلیمان به شهر نیامد، اما مردم از 

این ماجرا با خبر شدند و دانستند که سلیمان حقیقی با خاتم 

سلیمانی، بیرون شهر است. پس در سیزده نوروز بر دیو بشوریدند

و همه از شهر بیرون آمدند تا سلیمان را به تخت باز گردانند. و این 

روز، بر خلاف تصور عامه، روزی فرخنده ومبارک است وبهحقیقت 

روز سلیمان بهار است. و نحوست آن کسی راست که با دیو

بسازد و در طلب سلیمان از شهر بیرون نیاید. و شاید رسم ماهی 

خوردن در شب نوروز، تجدید خاطره ای از یافتن نگین سلیمان و

 رمزی از تلاش انسان برای وصول به اسم اعظم عشق باشد که

بانوروزو رستاخیز بهار همراه است و از همین روی، نسیم نوروزی 

نزد عارفان همان نفس رحمانی عشق است که از کوی یار می آید

 و چراغ دل را می افروزد :

 ز کوی یار می آید نسیم باد نوروزی

 از این باد ار مدد خواهی چراغ دل بیفروزی